Gleiwitzer - Beuthener - Tarnowitzer Heimatblatt

Jako uczeń seminarium nauczycielskiego w Pilchowicach w latach 1916–1921 (lub 1922) chciałbym z tej perspektywy poświęcić kilka pamiątkowych zdań mojej „Alma Mater”.

Poza absolwentami seminarium Pilchowice, od 1937 roku przemianowane na Bilchengrund, były mało znane w szerszej okolicy. Miasteczko, oddalone o około 15 km od Gliwic, liczyło około 1500 mieszkańców, głównie małych rolników, należało do powiatu rybnickiego, a po podziale Górnego Śląska do powiatu gliwickiego. Większość ziemi średniej jakości należała do królewskiej domeny. Warunki gospodarcze były niekorzystne. Z Rybnika i Gliwic prowadziły tu tylko drogi gruntowe, a kolej dotarła dopiero na przełomie wieków, kiedy w 1899 Śląska Kolejka otworzyła wąskotorową linię z Gliwic do Rud, przedłużoną później do Raciborza.

W miejscowości znajdował się późnobarokowy kościół katolicki zbudowany około 1780 roku w centrum wsi, ufundowany przez rodzinę hrabiego Wengersky’ego. Był też szpital męski prowadzony przez Braci Miłosierdzia, z którym związana była apteka. Za moich czasów ordynatorem szpitala i jedynym lekarzem w okolicy był dr med. Bartsch, który kontynuował dzieło swojego poprzednika dr Moritza. Dyrektor seminarium Krömer zorganizował w Pilchowicach także Marienstift — szpital dla kobiet z domem wypoczynkowym dla dzieci.

Najważniejszym punktem życia była jednak założona 6 listopada 1867 roku katolicka szkoła nauczycielska. Budynek, pochodzący z 1778 roku, został nabyty przez hrabiego Wengersky’ego i przekształcony w szkołę. Od 1865 mieścił się tu zakład karny, a od 1867 katolickie seminarium nauczycielskie. 28 marca 1868 odbył się tu pierwszy egzamin nauczycielski. Budynek był przestronny, mieścił 140 uczniów z internatem.

Do trzech klas seminarium dołączono jeszcze najwyższą klasę przygotowawczą. Niższe klasy mieszkały poza internatem i przychodziły tylko na główne posiłki. Na parterze znajdowały się pokoje dzienne i do nauki, na pierwszym piętrze sale lekcyjne, mieszkanie dyrektora i kaplica. Na drugim piętrze były duże, przewiewne sypialnie z 140 łóżkami. Uczniowie mieli do dyspozycji umywalki w korytarzu, a pościel była własnością seminarium.

Dyscyplina była surowa, a plan dnia ściśle ustalony: pobudka o 6, poranna modlitwa i śniadanie, lekcje od 8 do 12, obiad, krótka przerwa, od 14 do 16 kolejne lekcje, potem studium, kolacja, cicha nauka, wieczorna modlitwa i sen. Pokoje mieszkalno-studialne były skromne, dla 16 uczniów, z prostym umeblowaniem. W czasie wojny paczki z domu były bardzo ważne, bo jedzenie w kuchni seminarium było często niewystarczające, zwłaszcza w „zimę brukwiową” 1917/18.

Jedzenie było proste i skromne, a uczniowie za kieszonkowe kupowali dodatkowe wędliny. Wszystko było podporządkowane dyscyplinie, a osobista wolność była bardzo ograniczona. Palenie i wizyty w gospodach były zabronione, czas wolny bardzo ograniczony. Zdarzało się jednak, że uczniowie wymykali się nocą przez okno lub mur.

Mieliśmy mały park, gdzie mogliśmy się uczyć lub spacerować do kolacji. Uczyli nas znakomici pedagodzy: dyrektor Krömer, prorektor Volkmer („Stoppa”), Karl Böhm, Viktor Fieber, Hudy, Süßmann, Franke, Schmidt, Kleiner, Albrecht, Müller i nauczyciel muzyki Franz Werner.

Już na przełomie wieków uczniowie nosili kolorowe czapki szkolne na wzór gimnazjalistów i studentów. W naszym nauczaniu dbano o to, byśmy nie tylko słuchali, ale aktywnie przetwarzali wiedzę i zdobywali praktyczne doświadczenie. Po dwóch latach teorii przechodziliśmy do praktyk w szkole ćwiczeń, gdzie przez rok prowadziliśmy pierwsze lekcje pod okiem nauczycieli.

Co roku organizowano dwudniowe wycieczki górskie w Sudety i Góry Złote, z dyrektorem Krömerem jako przewodnikiem. Gdy ja wstąpiłem do seminarium w 1916 roku, tych wycieczek już nie organizowano. Zamiast tego chodziliśmy do teatru w Gliwicach na przedstawienia „Minna von Barnhelm”. Po raz pierwszy w wieku 17 lat byłem wtedy w prawdziwym teatrze — dla mnie i wielu innych to było wyjątkowe przeżycie!

Innym pięknym przeżyciem był coroczny wyjazd z okazji Sedan-Tagu: po wcześniejszym obiedzie szliśmy pieszo przez Stanitz do Rud, gdzie czekała orkiestra, zabawa i tańce w lesie. Po zmroku wracaliśmy śpiewając. Po 1919 roku te uroczystości ustały, a cesarskie czasy dobiegły końca.

Inną atrakcją były koncerty seminaryjne — uczniowie długo ćwiczyli, a raz w roku występowaliśmy w sali gimnastycznej lub w gospodzie. Ostatni koncert odbył się w 1919 roku pod kierunkiem nauczyciela muzyki Wernera.

Po I wojnie światowej i zawirowaniach politycznych seminarium zostało zamknięte w 1921 roku, a uczniów przeniesiono do innych instytucji: do Raciborza, Liebenthal i Strzegomia. Ważny ośrodek kultury i kształcenia nauczycieli zakończył działalność. W Pilchowicach wykształcono 1361 nauczycieli. Często narzekaliśmy na prymitywne warunki i brak przestrzeni, ale później doceniliśmy tę szkołę życia i naszych wychowawców.

Po podziale Górnego Śląska w 1921 roku nowa granica państwowa przebiegła blisko Pilchowic, ale miejscowość pozostała po stronie niemieckiej i należała do powiatu gliwickiego. Budynek seminarium przejęło biskupstwo we Wrocławiu i przekazało siostrom boromeuszkom, które urządziły tam sierociniec i dom wypoczynkowy. Później utworzono też przedszkole.

Około 500-hektarowa domena państwowa została w 1931 roku podzielona i utworzono duże gospodarstwa. Dwór przekształcono w obóz pracy, gdzie mężczyźni i kobiety budowali drogi i pracowali na polach.

Przyłączenie miejscowości Wielepole i Sandhöh zwiększyło liczbę mieszkańców do 2500 w 1940 roku. Zbudowano nową szkołę podstawową. Rektor Kaluza zmarł w 1934, a jego następca Kleinert w 1949 jako uchodźca w Görlitz. Lekarską i duszpasterską opiekę kontynuowali ks. Kolarczyk i dr Bartsch.

Podczas walk w końcówce wojny miejscowość bardzo ucierpiała. Budynek seminarium, zamieniony na dom dziecka, spłonął. Budynek Marienstift również został spalony, siostry zakonne rozstrzelano lub wypędzono. Klasztor Braci Miłosierdzia przetrwał i stał się szpitalem płucnym. Pola klasztorne rozparcelowano.

Cały rząd budynków handlowych i poczta zostały spalone. Dawna gospoda Olex po remoncie służyła młodzieży i mieszkańcom. Kościół przetrwał, a jego dzwony z 1658 i 1763 roku wróciły z Hamburga po wojnie i znowu wzywały wiernych.

Nauczyciel ludowy na Górnym Śląsku był człowiekiem o wyjątkowym charakterze. Miał więcej obowiązków i trudniejsze zadania niż jego koledzy „w Rzeszy”. Był pedagogicznym pionierem, centrum życia duchowego, wzorem pracowitości i lojalności. Skromny i oddany rodzinie, wychowywał pokolenia w prostocie i miłości. W Pilchowicach ukształtowano takie osobowości nauczycielskie, a fundamenty dla tego położono przez ponad 50 lat działania seminarium, tak jak w innych instytucjach nauczycielskich na Górnym Śląsku.

Współautorami tego wspomnienia byli: Josef Malkusch, Alfred Wiosna, Richard Wylezol, Rudolf Schlegel.